Ne yazık ki, basın – yayın, televizyon gibi etkenler nedeni ile gelenek, görenekler kaybolmak üzeredir. Dışarıdan gelen ve Darende’yi tanımak isteyen bir kişinin yararlanacağı çok az eser bulunmaktadır. Günümüzde Darende hakkında birkaç araştırma yapılmıştır, ama bunlar yetersizdir.

Biz milli kültürümüzün yok olmaması için Darende’nin örf, adet, gelenek ve görenekleri hakkında bir araştırma yapma gereği duyduk.

Bu araştırmayı alırken Darende'nin tanımına az da olsa katkıda bulunmak isterdim. Darende folklorunün yok olmamasını ve böyle çalışmaların devamını dilerim.

2. DARENDE

2.1. Darende'nin Tarihi

Darende, 5000 yılık bir tarihe sahiptir. Çekoslovak Bilgin Hrozney ve Prof. Tahsin Özgüç’ün yaptıkları çalışmalar, bu soncu doğrulamıştır. Yeniköy’ün “ Dum Dum “ denilen yerdeki mağara ve bu mağaralardaki resim ve figürler ile altındaki Aslan Taşlar, tarihinin ne kadar eskilere uzandığını göstermektedir. Ayrıca Yenice kasabasındaki yığma tepeler, Balabanda bulunan Hitit Tanrısı olarak bilinen heykel, tarihimizin elde bulunan canlı kanıtıdır.

2.2. Yeri

Darende, Doğu Anadolu’nun batısında, Yukarı Fırat Havasının bir parçasını oluşturan Tohma Havası içerisindedir. Tohma suyu, Gürün’de Gök pınar Gölü ve Hezanlı Dağının eteklerinden çıkarak Darende'nin içerisinden geçer. Kuluncak’ın Sofular Köyü Şuğulundan doğan Balıklı Çay ile Darende'nin 15 km. doğusunda Irmaklı Köyünde “ Su çatı “ denilen yerde birleşir. Ozan Boğazından geçerek, Yazıhan’da oluşan Kara kaya Baraj gölüne kavuşur.

Darende'nin kuzeyinde Kuluncak,s Kuzey batısında Gürün, Batısında Elbistan, Güneyinde Akçadağ ve Doğusunda Hekimhan ilçeleri vardır. Bu ilçelere her mevsim gidip gelmek mümkündür.

2.3. İklimi

Darende’de karasal iklim hüküm sürmektedir. Kışlar sert, soğuk ve uzun, yazlar ise serindir.

2.4. Nüfusu

Darende'nin merkez ilçe nüfusu 1990 sayımına göre 11546 dır. Kasaba ve söyler dahil toplam nüfusu 48635’tir. Türkiye’deki Darendelilerin toplam nüfusu 500,000’in üzerindedir.

2.5. Yönetimi

Darende merkezinden başka Ayvalı, Yenice, Balaban, Aşağı Ulu pınar ve Ağıl başı kasabalarında belediye teşkilatı vardır. Henüz ayrılmamış olan Kuluncak bölgesi ile 67 köy, 43 mera ve 16 mahalleden oluşmaktadır.(Kuluncak İlçe olmuştur.)

Darende merkezine Ayvalı 30, Yenice 12, Balaban 17, Aşağı Ulupınar 20, Ağıl başı ise 35 km.dir. merkezden bu kasabalara giden yollar yapılıdır. Her mevsim taşır işler, elektrik ve telefonları vardır.

2.6. Karakteristik Bitkisi ( Kayısı )

Son yıllarda Darende ekonomisinde önemli bir yeri olan kayısı iç ve dış satımlarda ön sırayı almıştır. Yapılan laboratuar ölçümlerinde Darende’de yetişen kayısının şeker oranının daha yüksek olduğu bilimsel olarak da ortaya çıkmıştır. 1990 yılında Malatya Kayısı Festivalinde de Darende kayısı bahçesi birincilik ödüllerini alarak bunu bir kez daha kanıtlamıştır. Daha önce inciri ile ün yapan Darende, meyvecilik yönünden yine ön sıraya geçmiştir. İlçe sınırları içerisinde 148,355 hektar arazide kayısı üretilmektedir. İlçe merkezinde teşvik olarak iki adet modern usullerde kayısı işleme fabrikası kurulmuştur. Bunların çoğaltılması için çalışmalar yapılmaktadır. Pek çok üretici de kendi kayısılarını, küçük işletmelerinde değerlendirmeye çalışmaktadır.

1991 yılında yapımına geçilmesi planlamaya alınan Gürpınar Hidroelektrik ve sulama çalışmaları devreye girdiğinde kayısının yanında öteki kültür bitkilerinin de geniş bir yer kaplayacağı, bunlarında endüstri ve sanayide büyük atılım yapacağı hesaplanmaktadır.

2.7. Darende'nin Turizmi

Darende, Kapodokya ve Nemrut arasında kalan, tarihi ve doğa güzelliği bakımından ilgi çeken şirin bir beldedir. Doğunun ve güney doğunun en büyük kara yolu buradan geçer.

Taşıtlar Tohmanın kıvrımları ve yeşillikleri arasında yol alır. Gürün – Darende arasında kalan Tohma’nın gözü alabalıkları ve su zevkini yaşatır. Buraya Gürün’den girilir.

Orta Anadolu’dan Doğuya geçen yerli ve yabancı turist grupları için Darende yol üzerindeki eşsiz bir mola yeridir.

5000 yıllık bir tarihe ve kültüre sahip olan Darende, o dönemlerden kalan pek çok eserleri ile eskiden olduğu gibi zamanımızda da dikkatleri üzerine çekmektedir.

2.7.1. Ulu Camii ve Minaresi

Sengbar Kalesinin altında yer alır. Camisi yıkılmıştır. Halen duran minaresi, taştan, çok köşeli olarak Dulkadiroğulları tarafından yapılmıştır.

2.7.2. Dana BeyMinaresi

Sengbar Kalesinin batısına düşer. Gövde geçişinde görülen itinalı geometrik şekillerle dikkat çeker. Silindirik gövde, sivri ve taş külahla son bulur. Camisi yıkılmıştır. Dana Bey tarafından yapıldığı söylenir.

2.7.3. Hacı Müşrif Camii

İlçe merkezinde İbrahim Paşa mahallesindedir. Camii 15 x 25 metre boyutundadır. Altı bölüme ayrılmıştır. Orta sahan, yan sahanlardan daha geniş olup, düz dam ile örtülüdür. Girip kapısı üzerindeki kitabeden 1903 yıllında yapıldığı anlaşılmaktadır.

2.7.4. Taceddin Mescidi

Taceddin, Darende’de yetişmiş büyük velilerdendir. Zaviye mahallesine büyük bir mescit yaptırmıştır. Pek çok eseri vardır. H.730 tarihli bir vakıfnamesi vardır. Diyarbakır kadılığında bulunmuş ve Diyarbakır’a bir cami ile bir de kütüphane yaptırmıştır.

Taceddin-i Veli’nin soyu çok eskidir. Babası Mehmet Bahaddin-i Erzincani, Şeyh Yahya-i Şirvanidir. Soyundan 300 ulema yetişmiştir. Darende ve Ayvalı’da onun soyu olan Ciğeroğulları sürmektedir. Torunu Ama Halil Efendi, Sivas’ta Gök Medresede 40 yıl ders okutmuştur. Diğer bir torunu Şeyh Cibo, H.970 de Darende de vefat etmiş ve Gökyar Mahallesinde Abidin paşa bahçesine gömülmüştür. H. 650 tarihinde vefat eden Taceddin-i Veli’nin kabri Zaviye Mahallesinde H.Osman-ı Hulusi Ateş’in bahçesindedir.

2.7.5. Köprü Gözü

Tohma’nın Sengbar Kalesinin yüksek kayalarla çevrili bölümünün bitim yerindedir. Darendeli hüseyin Paşa’nın kardeşi Hasan Ağa, buraya H.1248 yılında bir köprü yaptırmıştır. Daha sonraları aslen Darende’nin Mezgidan (Irmaklı) köyünden Hasan Hafız Mezgidani, kayaları oyarak Taş Hamamdan buraya sıcak su getirmiş vev H.1253 yılında bir gusulhane yaptırmıştır. Kitabesi mevcuttur. Görülmeye değer bir yerdir.

2.7.6. Somuncu Baba Camii

Caminin yerleşimi kare ve tek kubbelidir. Kubbe içten troplar, dıştan altıgen kasnak üzerine oturur. Tohma’nın kıyısında yüksek kayaların dibindedir. Önünde balıklı kuyular ve havuz vardır. Çevre, enfes bir tabiat güzelliğine sahiptir.

Kubbenin altında Somuncu Baba Şeyh Hamidettin-i Veli oğlu Halil Tayyibi’nin sandukaları bulunmaktadır. Ön kısmında ise Hazretin soyundan gelenlerin mezarları vardır. Son olarak da yine ahvaddan Şeyh Osman-ı Hulusi Ateş buraya gömülmüştür. Caminin doğu ucunda 16 köşeli bir taş minare vardır. 1685’de yapılan minarenin ön tarafına Somuncu Baba kitaplığı yapılmıştır.

2.7.7. Balıklı Kuyular

Darende merkezinin 2 km kuzeyinde Zaviye mahallesindedir. Somuncu Baba Camii ve Türbesinin ilerisindedir. Burada Tohma, dar ve yüksek kayaların arasından mavi kıvrımlar yaparak çıkar, kayalardan ve kaya yarıklarından ılık sular akar. Bu ılık suların oluşturduğu derin kuyularda ve sonradan yapılan geniş havuzda herkesin kutsal bildiği sayısız balıklar oynaşır durur.

2.7.8. Medi Şeyh Türbesi

Darende’ye 10 km uzaklıkta asfalt üzerinde ve Tohma’nın hemen kıyısındadır. İki bölümden yapılmıştır. Mescit üzeri düz dam, türbe ise Horasan harçla yapılı kubbe biçimindedir.

Kitabesi yoktur. Türbede yatan zatın tabiinden olduğu ve mücahit olarak geldiği ve burada kaldığı söylenir. H.700 yılında gelmiştir. Medine’den geldiği için Medi Şeyh olarak söylenmiştir. Bulunduğu köyün adı da Medişeyh (Karşıya) dır.

2.7.9. Mehmet Bakai

Darende’de doğmuş ve 14 yy sonlarında yaşamıştır. Şairdir ve pek çok eseri vardır. Halen elde el yazması bir Battalname ile Kerbela Destanı bulunmaktadır. Battalname kitabı Somuncu Baba, Kerbela Destanı da H.Hulusi Ateş’in özel kitaplığındadır.

500 sayfa olan Battalname, ipek kağıda yazılmıştır. Yazı tekniği ve ifade biçimi 14.yy karekterini yansıtmaktadır. Bakai Türk Edebiyat tarihinde yerini alan bir fikir adamıdır.

2.7.10.Salih Efendi Çile Hanesi

Şeyh Salih Efendi, Somuncu Baba soyundandır. Balık kuyularının doğusunda, Tohma’nın daralıp yüksek kayalar arasından geçtiği yerde bir çile hane yaptırmıştır. Zaman zaman buraya çekilir, ilim ve ibadetle meşgul olurmuş. Kendi yazması bir mevlit kitabı vardır. Darende’de uzun seneler bu mevlit okunmuştur.

2.7.11. Sakalı Şerif

Sakalı Şerif-i, Darende'nin yetiştirdiği 37 paşadan biri olan Darendeli Topal İzzet Paşa vakfetmiştir. İzzet Paşa Varna Savaşı sırasında asker bozulunca karşı çıkmış, atından atlayarak topun birisini düşmandan tarafa çevirerek ateşlemiş ve düşmana korku salarak ordunun tekrar toparlanmasını başarmıştır. Bu sırada bacağı topun altında kaldığı için topal kalmıştır.

İkinci Mahmut zamanında Sadrazam olan İzzet Paşa, Yeniçeri ocağını kaldırmış, Mısır Valisi Mehmet Ali Paşayı yenmiştir. Savaş dönüşünde ordusunu Darende'nin Uluveren ve Ayvalı’da kışlatmıştır. Ankara Valisi iken 1854’te ölmüş, İstanbul’da Eyüp Sultan’ın doğusundaki mezarlığa defnedilmiştir.

2.7.12. Ozan Mescidi

Ozan Köyü, Tohma’nın Karakaya Baraj Gölüne kavuşacağı ve Tohma Havzasının bittiği yerdedir. Yolu Balaban’dan ayrılır ve asfalttır. Balaban’a 45 Km’dir. Köyde 8.yy dan kalma bir yapı vardır. Gösterişli ve ustalıkla yapılan bu muazzam taş binaya, yöre halkı hem kilise, hem de mescit demektedir. Binanın Battal Gazi tarafından mescide çevrildiği sanılmaktadır. Anadolu’nun ilk mescitlerinden biridir.

2.7.13. Hantarıs Boğazı ve Kalesi

Boğaz ve kale, Darende'nin 15 km. doğusunda Irmaklı köyündedir. Tohma’nın balıklı kolu bu boğazdan çıkar ve 2 km ötede Suçatı denilen yerde öteki su ile birleşir. Hantaris denilen yerde kale ve tarihi kalıntılar vardır.

2.7.14. Günpınar Şelalesi

Ülkemizin birkaç şelalesinden birisi, merkeze bağlı Günpınar köyündedir. Darende’den Kayseri istikametine doğru 3 km gittikten sonra solda Günpınar köyüne giden yolu görürsünüz. Asfalt yol boyunca 5 km süren rahat yolculuk sizi Günpınar köyünden geçirip doğruca şelaleye götürür. Metrelerce yükseklikteki kayaların arasından 3 bölüm halinde köpürerek dökülen sular, duyulan ses, rüzgarla yüzünü yalayan su zerrecikleri sizi saatlerce bırakmak istemeyeceğiniz bir mutluluğa ulaştırır.

Piknik yapabileceğiniz, kamp kurabileceğiniz, fotoğraf çekip dinlenerek, kaynak sularından kana kana içebileceğiniz bu cennet köşede, yemek, çay ve meşrubat vs. ile size hizmet veren bir lokanta da mevcuttur. Özellikle grup ve hafta sonu ziyaretleri için çok uygundur. Darende’den sadece 8 km uzaklıktaki Günpınar Şelalesi görenlerin tekrar tekrar görmek isteyecekleri bir güzellikler beldesidir.

2.7.15. Aslan Taşlar ve Dum Dum

Hititler döneminin canlı şahitleri olan Aslantaşlar, Başdirek – Yeniköy arasındadır. Burası Darende'nin batısında ve 15 km uzaklıktadır. Darende – Günpınar – Elbistan karayolu buradan geçer. Yönleri güneşin doğduğu yöne doğru olan ve yan yana duran Aslanların kuzeyinde, Yeniköy - Kurudere köylerinin dağ uzantısını oluşturan sırtın üzerinde Dum Dum denilen yerde ve ancak merdivenle çıkılabilecek bir mağara vardır. Düzgün bir oda görünümünde olan bu mağaranın tavanlarında ilk çağlardan kalma şekiller ve figürler vardır. Bunların boyaları solmadan, şekilleri bozulmadan zamanımıza kadar ulaşmıştır.

2.7.16. Mehmet Paşa Külliyesi

Yavuz zamanında vezirlik ve sadrazamlık yapan Darendeli Mehmet Paşa Halep ve Şam’ın kütüphanelerini ganimet olarak Darende’ye göndermiştir. Eskişehir yerinin hemen güneyine bir medrese, camii ve bir de kitaplık yaptıran Mehmet Paşa’nın şimdi burada türbesi ve bir de çok değerli ve renkli taşlardan süslerle işlenen minaresi durmaktadır. Yeni kütüphane de buraya yapılmıştır.

2.7.17. Benzeri Olmayan Camii ve Minaresi

Bir benzeri daha olmayan Abdurrahman-ı Erzincani camii ve minaresi Balaban Kasabasındadır. Camisi Türk – İslam yapı sanatını birleştiren bir örnektir. Minaresi de füze şeklinde olup, yapıldığı zamanı sembolize etmektedir. Türbenin üzerinde kesme taştan pramid şeklinde yapılmıştır.

Türbede yatan, camiye adını Abdurrahman-ı Erzincani İran’dan gelmiş, Timur zamanında Erzincan’da iken Yıldırım tarafına geçmiştir. Daha sonra Yıldırım’ın oğlu Musa Çelebi’ye akraba olmuş, Musa Çelebi mücadeleyi kaybedince gelerek Balaban’a yerleşmiştir.

2.7.18. Balaban İçmeleri

Özellikle yaz aylarında çokça ziyaretçisi olan şifalı sulu içmece, Balaban kasabasındadır. İçmece kasabının 2 km doğusundadır. Yolu asfalttır.

Sağlık Bakanlığı ve Hıfzısıhha Enstitüsünce incelenen içmenin suyunun başta cilt ve böbrek hastaları olmak üzere, astım, barsak tembelliği ve barsak kurtlarının dökülmesi hususlarında çok yararlı olduğu saptanmıştır. Gidiş ve dönüş zorluğu olmayan içmecede belediyeye ait pansiyon da vardır.

2.7.19. Uzunok Köprüsü

Darende’de, Kaldırım, Sayfiye Beybağı, Mehmet Paşa gibi mahalleleri, karşıya İbrahim Paşa tarafına bağlamak için ilim adamlarından Hafız Hasan Hilmi Efendi tarafından yaptırılmıştır. Seçme ve kesme taşlardan yapılan bu köprünün H.1240 yıllarında yapıldığı sanılmaktadır. Çünkü zat, Köprü gözündeki Gusül haneyi de yapan kişidir. H.1253 yılında vefat etmiştir. Köprü Darende merkezde ve Tohma üzerindedir.

2.7.20. Hacılar Köprüsü

Darende'nin Hacılar Mahallesinde, Tohma üzerindedir. H. 1170 yılında, aslı Hacılar Mahallesinde olan Abidin Paşa tarafından yaptırılmıştır. Hayır yapmayı çok seven Abidin Paşa, Sengbar Kalesinin hemen dimindeki Hacı Müşrif Camii ve Minaresini Somunca Baba Camiindeki minareyi, bedestene bir ayakkabıcılar bölümü ve kendi adına da bir mescit yaptırmıştır.

2.7.21. Nadir Köprüsü

Darende'nin içerisinde, Günpınar deresinin Tohma’ya kavuştuğu yerdedir. 1690 tarihinde Darendeli Beşir Mehmet Paşa ve kardeşi Ali Paşa tarafından yaptırılmıştır. Kitabesi yoktur. Kaynaklar, iki kardeş paşanın yıllar sonra burada bulunduklarını ve hatıra içinde bu köprüyü yaptırdıklarını anlatmaktadır.

3. GELENEK VE GÖRENEKLERİMİZ

3.1. Konukseverlik

İlçemiz Darende, tarih boyunca önemli bir ticaret merkezi oluşundan dolayı, dışarıdan gelen tüccarları ağırlama, onlara gereken ikramlarda bulunma hususunda gereken özeni göstermesiyle ünlüdür.

Eskiden tek ulaşım vasıtası olan binek hayvanlarıyla, köylerden gelenlerin işlerini bitirip hemen dönmesi söz konusu olmadığından bu kişiler Darendeliler tarafından misafir edilirlerdi.

Hele 1960’lı yıllarda yapılan Devlet Karayolunun ilçenin içinden geçmesi, bu yolun zaman zaman kardan kapanmasından dolayı yolda mahsus kalan yolcuları evlere davet ederek misafir etmeleri taktire şayandır.

Darendeli bugün bile yaptırdığı evine büyükçü bir misafir odası döşemeden edemez.

3.2. Yemeklerimiz

Her yörenin kendisine has bir yemeği vardır. Belki bazı yörelerde aynı yemeğe ayrı isimler verilir, yapılış tarzları başkadır. Yani mutlaka bir değişik karakter gösterir. İlçede yapılan Darende’ye has yemekler;

3.2.1. Herse

Dövme ile tavuk etinden yapılır. Dövmenin tavuk eti ile tahta kaşık vasıtasıyla iyice karıştırılması sonucu macun şeklini alması yemeğin iyice olduğunu gösterir. Tepsinin ortasına konulan büyükçe bir tabak içerisindeki Hersenin üzerine kızgın tereyağı dökülür. Darende’deki yemekler arasında önemli yer tutar.